Expeditie Tollensesee
Juni 2007

Een aktiviteit van
Science Explorers, Marbel
en
Technical Diving Antwerpen

WOII is al volop bezig wanneer de kersverse Oberbefehlshaber van de Kriegsmarine met de titel van ‘Grossadmiral’ Karl Dönitz wordt aangesteld. Zijn eerste taak is het probleem met de slecht funktionerende torpedo’s oplossen.
 
Slechts 1/3de werkt goed, want de torpedo’s zijn nooit grondig life getest ten gevolge van de strenge voorschriften van het Vredesverdrag van Versailles. De Duitsers verrichten de ontwikkeling ervan in het grootste geheim! Dit alles is funest voor de Duitse U-Bootkrieg. Dönitz krijgt toestemming om een groot testcentrum snel te bouwen. In afwachting van betere torpedo’s, wordt de oorlog met de U-Booten in de Atlantische Oceaan nagenoeg gestopt. De U-Booten worden ingezet op de Noordzee en de Middellandse Zee, om o.a. veldmaarschalk Erwin Rommel te ondersteunen.
Uiteindelijk wordt bij het landelijke en afzijds gelegen stadje Neubrandenburg 25 ha land door de Kriegsmarine aangekocht en wordt er een groot complex van hallen, werkplaatsen, laboratoria opgericht. Er wordt een kunstmatig eiland aangelegd waarop een groot gebouw wordt gezet. Er zijn verschillende verdiepingen die gebruikt worden voor de torpedo-lanceerbuizen. Er worden géén torpedo’s gebouwd. Het nieuwe en geheime centrum dient om de torpedo’s te testen en te verbeteren totdat ze bruikbaar zijn voor het front!

 

De ligging van dit heldere zoetwater meer, namens Tollensesee blijkt ideaal te zijn: Het is ca. 10 km lang en 25-30 m diep en ca 1.5 km breed en heeft de langsdoorsnede van een badkuip. Berlijn is niet ver verwijderd en het complex is slechts bereikbaar over kleine beboste landwegen en wordt streng bewaakt.De plaatselijke bevolking werd niet geëvacueerd, maar hielp mee bij de bouw. Spionage is dan ook moeilijk. Zo zal het nooit gebombardeerd worden door de vijand!

De technici stelden vast dat de afwijking van de torpedo’s inderdaad groot was en veroorzaakt wordt door zeer gebrekkige stuurmechanismen. Er werden diepgaande onderzoeken verricht: zo moet de torpedo de juiste diepte en richting houden. Er wordt gewerkt aan de onzichtbaarheid en aan een funktioneel ontstekingsmechanisme.


Dit alles wordt door honderden ingenieurs en technici in het Reich opnieuw ontwikkeld en bij de TVA (Torpedo Versuchanstalt) getest, waardoor de torpedo’s snel zeer funktioneel werden. Het Duitse torpedo-ontwerp G7 is nagenoeg hét enige gebruikte ontwerp en had twee aandrijvingstypen , n.l. d.m.v. een stervormige 4-cylinder Ottomotor (type a) of door een Siemens elektrische motor (type e) ! Er werd echter ook volop geëxperimenteerd met een hele waaier van nieuwe aandrijvingen, zoals turbines,de z.g. Walter-turbines en zelfs met een straalaandrijving!

Dit waren randverschijningen, die niet meer tot inzet aan het front kwamen. Zo waren er ook prototypes met besturing door een zéér dunne kabel en torpedo’s die een zig-zag patroon konden varen of hun doel zochten met microfoons of magnetisme.

De standaard G7-a resp. -e torpedo is 7,163 m lang en het gewicht kon oplopen tot meer dan 1600 kg, afhankelijk van de uitvoering. Diameter was ca.21 inch ( 534,6 mm) De lading bestond uit een 300 kg springstofmengsel. De standaardrijkwijdte bedroeg bij deze types 7,5 km bij een kruissnelheid van 30 knopen.De stermotorversie (G7a) had een vermogen van 225 en 350 pk en de E-motorversie (G7e) had 100 PK. De gebruikelijke schietafstand lag tussen 1000 en 2700 meter. Er waren echter ook uitvoeringen die 30 km ver konden gaan en snelheden van 50 knopen tot zoals die met straalaandrijving zelfs 70 knopen haalden. Eén torpedo bestond uit 350.000 onderdelen, dus een uiterst complexe machine, wat een enorme logistieke uitdaging was!

Door de bouw van de Torpedo Versuchs Anlage ( TVA) op bevel van Grossadmiraal Karl Dönitz, werd de Duitse G7 torpedo een zeer effektief wapen en was dit duidelijke merkbaar in de vanaf toen behaalde successen.

Weldra worden de U-Booten dan ook voorzien van dit zware type van torpdedo met verbrandingsmotor en elektrische aandrijving.

De kostprijs van 1 torpedo lag tussen de 25- 50.000 Deutsche Reichsmarken. Een slagschip van het type Tirpitz kostte 183 miljoen Deutsche Reichsmarke en had bijna géén succes! Integendeel het werd tot zinken gebracht door de bekende X-mini duikboten op zijn geheime basis. Hoe gevaarlijk de torpedo’s waren, blijkt uit een Amerikaans bericht: “Wanneer wij door een U-Boot 26000 ton aan scheepslading verliezen en een tanker van 3000 ton, verliezen wij 42 tanks, 8 houwitzers, 88 grote en kleine kanonnen, 24 pantserwagens, 5000 ton munitie, 600 geweren, 2000 ton voorraden en 1000 barrels benzine.””

Toch konden de nieuwe torpedo’s de kansen niet meer keren, aangezien de geallieerden hun opsporingstechnieken tegen de U-boten enorm hadden verbeterd, zodat de wolven van de zee nu zelf meestal het prooi werden. Toen de geallieerden naar Berlijn oprukten en de Duitse weerstand langzaam ineen stuikte, besliste men het TVA complex volledig te ontruimen en te vernietigen. Zo werd voorkomen dat de plannen en torpedo’s in de handen van de vijand zou vallen.

Kort na de oorlog lag de bodem van de Tollensesee dan ook vol met gedumpte en verloren testtorpedo’s. Er werden echter nooit scherpe torpedo’s getest! Uit de toenmalige analen bleek dat er overal torpedo’s lagen, zelfs in kniediep water, die door zwemmers als zitplaats werden gebruikt! Er lagen ook veel scheepswrakken of gezonken bouwwerken.Tijdens de Russische occupatie werd er veel opgeblazen en ook geborgen door de plaatselijke bevolking. Zo kwamen zij aan waardevol materiaal in die schaarse beginjaren na de oorlog! Onder het bewind van de DDR werd er nog meer geborgen, waaronder vele torpedo’s. Tegenwoordig verbergt de Tollensesee nog steeds torpedo’s en andere zaken.

Na de oorlog werd er met behulp van plaatselijke duikers veel opruimingswerk verricht om de vele hindernissen voor de scheepsvaart en visserij op te ruimen. Soms werd dringend noodzakelijke materiaal geborgen. Dikwijls werd er door helmduikers dan ook gebruik gemaakt van dynamiet! Dat kostte aan duizenden vissen het leven! Nu ligt de Tollensesee in een prachtig bebost kader gelegen met een zeer rijk viswater, waar zelfs vandaag nog beroepsvissers hun werk uitoefenen.

Veel voorwerpen en gezonken boten werden geborgen. Onder Russisch gezag wordt beslist het gebouw op het eiland te doen ontploffen. Een grote hoop oud staal bleef over. Later wordt ook bovenwater dit verwijderd. Nu zijn er alleen nog de indrukwekkende funderingen van het eiland, die nog net boven het water uitsteken en die door honderden krijsende meeuwen verdedigd worden. Als duiker kan men er tot ca 13m diepte afdalen en zich een goede indruk verschaffen, hoe groot deze installatie ooit was en hoeveel honderduizenden uren werk er in korte tijd geïnvesteerd werden. Na het schijnt hebben er ook enkele honderden Belgen en Nederlandse gevangenen moeten werken, zoals ook vele krijgsgevangenen en mensen uit concentratiekampen, meestal onder zeer harde en deels onmenselijke omstandigheden.

Leden van Technical Diving Antwerpen en avonturenclub Science Explorers ondernamen een zoek- en duikexpeditie naar de verdwenen torpedo’s in de Tollensesee. Met veel technisch digitaal materiaal zoals GPS, sidescan-sonar, ROV en videocamera wordt de zoektocht ingezet naar de overblijfsels van de TVA. Vanuit België vertrekt de ploeg met 2 RIB’s en een berg technisch duikmateriaal naar Neubrandenburg. De zoektocht vraagt veel geduld. In de omgeving van het ontplofte eiland worden inderdaad veel restanten onderwater gezien. De verwrongen betonijzers zijn uiterst gevaarlijk voor de duikers. De goede zichtbaarheid onder water zorgt er voor dat de gevaren korrekt worden ingeschat. De eerste duik duurt algauw 2 uur. Het regent boven pijpenstelen.

( Erik en Gunter )

Intussen wordt het grote meer met een sidescan-sonar zo goed als mogelijk afgezocht. De zoektocht naar de torpedo’s is niet eenvoudig door de dikke modderlaag van 1m of meer. Door gebruik te maken van rebreathers zijn veel successieve duiken geen probleem. Het meer geeft zijn geheimen echter niet zomaar prijs. Volharding geeft geen positief resultaat.De tijd van slechts 2 dagen is veel te kort! De twee platvormen met een lengte van 43 meter en een breedte van 5 meter wordt niet gevonden.

Een lokale duiker heeft een zeer interessant boek geschreven over de geschiedenis van de TVA. Nadat hij vele jaren betrokken personen heeft geïnterviewd, documenten doorbladerd en vele duiken in zijn thuiswater had ondernomen, lukt het hem om dit vergeten deel van de oorlog aan het licht te brengen! Zijn naam is Oliver Zimmerman! Misschien hadden we hem om inlichtingen moeten vragen, maar echte avonturiers werken niet graag in de schijnwerpers van de publieke interesse.

De zoektocht wordt verder gezet…

Erik Wouters
Gunter Slootmans

TDA